05 november 2016 t/m 12 februari 2017

Alice Neel

Schilder van de ziel

De Amerikaanse kunstenaar Alice Neel (1900-1984) is vooral een schilder van portretten of zoals ze het zelf noemde een ‘verzamelaar van zielen’. Ze schilderde de mensen in haar omgeving; van haar kinderen en minnaars tot MoMA curator Frank O’Hara, collega kunstenaars en flamboyante persoonlijkheden die zich in de kring van Andy Warhols Factory begaven. Met haar schilderstijl legde ze niet alleen het uiterlijk van de geportretteerde vast, maar ook diens stemming, onzekerheid of ijdelheid. Neel wordt inmiddels door kenners gezien als een van de meest belangrijke portretschilders van de twintigste eeuw en is een inspiratiebron voor hedendaagse kunstenaars als Marlene Dumas, Rinus Van de Velde en Elizabeth Peyton. Desondanks is zij in ons land nog nauwelijks bekend. Het Gemeentemuseum brengt hier met dit eerste grote overzicht in Nederland graag verandering in.

Een roerig leven, een wereld in verandering

De expressieve portretten van Alice Neel tonen niet alleen de geportretteerden maar zijn ook een afspiegeling van haarzelf en het tumultueuze leven dat zij leidde. De tentoonstelling begint in 1926, toen zij met haar echtgenoot Carlos Enriquez in Cuba woonde. Hun eerste dochter overlijdt op éénjarige leeftijd. Neel en Enriquez gaan uit elkaar en ze keert terug naar haar ouders in Philadelphia, terwijl hun tweede dochter bij de familie in Cuba achterblijft. Neel krijgt een zenuwinzinking en wordt opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis.

In 1932 verhuist Neel naar New York. In het bohemien Greenwich Village bouwt ze een vriendenkring van kunstenaars en schrijvers op die naar aanleiding van de Grote Depressie, geïnteresseerd zijn geraakt in het communisme. Dit levert Neel, die in 1935 ook zelf lid van de Communistische Partij wordt, een FBI file op. Wanneer ze verhuist naar Spanish Harlem portretteert ze naast haar communistische vrienden ook de immigranten uit Latijns Amerika en Puerto Rico, die ze tegenkomt in haar buurt. In Spanish Harlem worden ook haar twee zoons van de vaders José Negron en Sam Brody geboren, die ze met regelmaat portretteert.

Begin jaren 60 verhuist Neel naar Upper West Side, een meer welvarende wijk in New York. Hier begint ze ook invloedrijke curatoren, kunstcritici en kunsthandelaren vast te leggen. Tegelijkertijd hebben de subculturen die in deze tijd hun bestaansrecht opeisen haar interesse. Dankzij haar vriendschap met Andy Warhol ontmoet zij verschillende homoseksuele en transseksuele mensen, zoals Jackie Curtis, over wie Lou Reed het nummer Walk on the wild side schreef. Met portretten van haar, maar ook van ‘vrijgevochten’ vrouwen, draagt ze bij aan de emancipatie van die verschillende subculturen. Ze sluit hiermee aan bij een genre dat we kennen uit de fotografie, bijvoorbeeld van Diane Arbus, maar uniek is in de schilderkunst. Tegen het einde van haar leven heeft Alice Neel een oeuvre bij elkaar geschilderd van portretten, die samen een dwarsdoorsnede van de Amerikaanse samenleving in de 20e eeuw geven.

Erkenning

Alice Neel schildert figuratief in een tijd waarin het abstract expressionisme en later minimal art en pop art, de heersende stromingen zijn binnen de kunstwereld. Figuratieve schilderkunst vindt men achterhaald. In de jaren 60 en 70 wordt de schilderkunst zelfs dood verklaard. Hoewel zij goed op de hoogte is van de kunst uit haar tijd, trekt zij zich niks aan van de trends en gaat er dwars tegenin. Het gevolg is dat Neel gedurende haar leven een aanhoudende strijd voor artistieke erkenning voert. Mede dankzij de feministische beweging krijgt ze vanaf de jaren 70 alsnog bredere erkenning. In Amerika wordt ze inmiddels in het rijtje geplaatst van Lucian Freud en Francis Bacon als een van de belangrijkste figuratieve schilders van de 20e eeuw. In Europa is de interesse voor haar werk de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt waardoor deze tentoonstelling gezien kan worden als de kroon op haar postume doorbraak hier.

“I have this overweening interest in humanity. Even if I’m not working I’m still analysing people.”

- Alice Neel

Publicatie

Bij de tentoonstelling verschijnt de catalogus Alice Neel - Portret van het Moderne leven met teksten van Jeremy Lewison (red.), Bice Curiger, Petra Gördüren, Laura Stamps en Annamari Vänskä. (Mercatorfonds, ISBN 978-94-6230-136-8)

Samenwerking

De tentoonstelling is samengesteld door Jeremy Lewison en was eerder te zien in Ateneum Art Museum, Finnish National Gallery in Helsinki en zal na Den Haag doorreizen naar Fondation Vincent van Gogh Arles en de Deichtorhallen in Hamburg.

De tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door de rijksoverheid: de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft namens de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Minister van Financien een indemniteitsgarantie toegekend.

Tickets kopen