03-06-2019

Gemeentemuseum ontdekt waterlelies onder Blauweregen van Monet

Restaurator Ruth Hoppe werkt in het restauratieatelier aan Blauweregen van Claude Monet. Foto: Gerrit Schreurs

Restaurator Ruth Hoppe kreeg de verrassing van haar leven toen ze de röntgenfoto bekeek die ze van het schilderij Blauweregen liet maken. Het topstuk, een van de drie schilderijen van Claude Monet (1840-1926) in de collectie van Gemeentemuseum Den Haag, was enkele maanden daarvoor voor het eerst van de museumzalen naar het restauratieatelier gebracht. Om schade aan het doek beter te kunnen onderzoeken liet Hoppe onder meer een röntgenfoto maken. Nooit had zij erop gerekend dat ze behalve meer inzicht in de schade ook een groep waterlelies op de foto zou aantreffen. Conservator Frouke van Dijke: “Eigenlijk was Blauweregen al een zeer bijzonder doek, er zijn van Monet maar zeven schilderijen in de wereld bekend met dit thema. Toch zijn juist de waterlelies iconisch voor Monet. Dat deze zich onder Blauweregen bevinden maakt het doek extra speciaal en laat bovendien een aantal puzzelstukjes op z’n plek vallen in het verhaal van onze publiekslieveling”.

Blauweregen (1917-1920) is een van de meest expressieve schilderijen die Claude Monet ooit maakte. Monet was zo’n tachtig jaar toen hij het schilderde in zijn tuinen in Giverny, nabij Parijs. Hier schilderde hij ook zijn vele wereldberoemde waterlelies. Monet maakte voor zover bekend in zijn leven slechts zeven schilderijen met blauweregen als onderwerp. Dit doek is sinds 1961 in de collectie van Gemeentemuseum Den Haag en heeft sindsdien vrijwel altijd in de museumzalen gehangen.

Spannend restauratieproces

In aanloop naar de tentoonstelling Monet – Tuinen van verbeelding later dit jaar, en om ervoor te zorgen dat de volgende generaties dit bijzonder mooie doek kunnen blijven bewonderen, startte het Gemeentemuseum een uitvoerig restauratieonderzoek naar het kwetsbare werk. Voor het eerst kon restaurator Ruth Hoppe het doek onder de microscoop bekijken. Ze verwijderde de vernislaag die was aangebracht na de dood van Monet. Daarbij kwamen lelijke retouches met daaronder vreemde beschadigingen aan het licht. In februari 2019 riep het museum de hulp in van het publiek. Via een crowdfunding actie kon men een bijdrage leveren aan het verdere onderzoek.

De oorlog overleefd

Uit parallel lopend kunsthistorisch onderzoek bleek ondertussen dat de schade aan het doek waarschijnlijk is ontstaan in de Tweede Wereldoorlog. Vanaf de achterzijde hebben honderden kleine stukjes glas de linker zijde van het doek doorboord. Een triptiek van waterlelies dat zich in het MoMA in New York bevindt heeft vergelijkbare schade. Deze schade is ontstaan door het instorten van het glazen dak van Monets studio. Vele jaren na Monets dood bevonden de werken zich nog in zijn verlaten studio toen er in de Tweede Wereldoorlog zware vuurgevechten rond Giverny plaatsvonden. Juist om deze schade aan Blauweregen uitvoerig te kunnen onderzoeken voorafgaand aan behandeling was een röntgenfoto nodig.

Puzzelstukjes

Blauweregen en vele andere doeken van Monet uit Giverny bleven na zijn dood lange tijd onaangeroerd in zijn studio omdat vrijwel niemand interesse toonde in deze periode van de meester van het impressionisme. De waardering voor Monets ‘tuinen’ – tegenwoordig zijn meest bewonderde en meest gewilde doeken - kwam pas na een reizende overzichtstentoonstelling in 1952, die mede georganiseerd werd door Gemeentemuseum Den Haag. Vanaf de jaren 50 spraken vele moderne Amerikaanse kunstenaars zoals Kelly en Rothko hun bewondering uit voor juist de schilderijen uit Giverny en werden deze tot dan toe verguisde, haast abstracte doeken, ineens zeer gewild. Dit verklaart waarom de schade aan Blauweregen op snelle, onzorgvuldige wijze is geretoucheerd alvorens het verkocht werd. Met de ontdekkingen rond de schade vallen vele puzzelstukjes in het verhaal rond de publiekslieveling op z’n plek.

De ontdekking van de waterlelies onder Blauweregen biedt een extra bijzonder puzzelstuk in het levensverhaal van het doek. Conservator Frouke van Dijke: “De ontdekking lijkt erop te wijzen dat dit werk een experiment was van de kunstenaar, en wellicht zelfs het eerste schilderij dat Monet in de blauweregen serie heeft gemaakt. Maar dat is niet met zekerheid te zeggen”. Ruth Hoppe vult aan: “In mijn wellicht wat romantische voorstelling van Monet werd hij op een dag wakker en besloot hij dat hij toe was aan iets anders dan waterlelies. Ik zie voor me hoe hij zich een weg naar zijn studio baande, een eerder gemaakt waterlelie doek pakte, delen van de oude verf weg schraapte en al schilderend naar een juiste compositie zocht voor dit nieuwe thema”. Van Dijke: “We zullen het nooit met zekerheid weten”.

Tentoonstelling Monet – Tuinen van verbeelding

Dit najaar vormt Blauweregen het stralende middelpunt van de tentoonstelling Monet – Tuinen van verbeelding waarvoor maar liefst 40 ‘tuinen’ van Monet vanuit de gehele wereld bijeen gebracht worden. De tentoonstelling is te zien vanaf 12 oktober 2019 t/m 2 februari 2020 in Gemeentemuseum Den Haag dat vanaf de opening van de tentoonstelling officieel Kunstmuseum Den Haag zal heten.

De tentoonstelling Monet – Tuinen van verbeelding wordt mede mogelijk gemaakt door de Turing Foundation, het Mondriaan Fonds en het Blockbusterfonds.