28 oktober 1909: geboortedag Francis Bacon

De collectie van het Gemeentemuseum Den Haag bevat enkele prachtige werken van de schilder Francis Bacon (1909-1992). Op zijn geboortedag, 28 oktober 1909, staan we stil bij twee van deze kunstwerken en een leven en kunst van uitersten.

Francis Bacon wordt op 28 oktober 1909 geboren in Dublin. Als hij bij de Parijse galerie Rosenberg een tentoonstelling van Picasso ziet, besluit hij op zijn achttiende dat hij kunstenaar wil worden. Nog geen twee jaar later opent hij in Londen een atelier annex ontwerpstudio in een garage. Bacon gebruikt de wanden om op te werken. Hij noemt ze wel eens zijn ‘meest abstracte schilderijen’. Zijn werken zijn van meet af aan intens en roepen bij veel mensen bijna een fysieke reactie op. Bacon schuwt in zijn schilderijen de emotie niet en zoekt het oncomfortabele bewust op.

Persoonlijke verhalen, universele kracht
Zijn schilderijen met anonieme ruimtes, lichamen, erotiek en geweld komen voort uit zijn persoonlijk leven. Als homoseksueel in het puriteinse Engeland voelt hij zich vaak gemarginaliseerd. De ontkenning van zijn seksuele verlangens door anderen en Bacons relatie met George Dyer, die als inbreker door Bacon werd betrapt en vervolgens zijn minnaar werd, dragen bij aan een wrang mensbeeld. Bacon ziet de wereld bovendien als een goddeloze plek, waarin de mens vooral wordt gestuurd door zijn impulsen. “We zijn van vlees natuurlijk, we zijn potentiële karkassen.” Er is geen hogere universele zingeving. De mens kan wel zelf betekenis geven aan zijn leven, maar dat is niet eenvoudig. Ieder mens worstelt daar mee. Hij koppelt die persoonlijke ervaringen vaak aan meer universele thema’s. Zo verbindt hij in zijn werk bijvoorbeeld de gruwelijkheden van de nazi’s met zijn ervaringen als homo in een puriteins Engeland.

Fotografie en anatomie
Bacon was een technisch zeer begaafd schilder en zijn kennis van de menselijke anatomie was subliem. Bovendien werden zijn vaak monumentale doeken op zijn verzoek in gouden lijsten en achter glas gepresenteerd. Dit wekt de indruk van een schilder die traditioneel werkt. Toch speelt bij de compositie van zijn schilderijen een voor die tijd zeer moderne techniek een grote rol: de fotografie. Bacon verzamelde voor veel van zijn werken eerst foto’s uit kranten, tijdschriften en medische handboeken. Voor het werk ‘Verlamd kind, Lopend op handen en voeten (naar Muybridge)’ (1961) gebruikt hij bijvoorbeeld het werk van de negentiende-eeuwse Engelse fotograaf Eadweard Muybridge als bron. Muybridge legt als een van de eersten sequenties van beweging van bijvoorbeeld een galopperend paard vast. We zien dit in dit schilderij - dat bijna het effect van een ‘bewogen foto’ heeft – terugkomen in de centrale figuur waarin Bacon meerdere opeenvolgende bewegingen probeert te vangen. De fascinatie voor het menselijk lichaam zien we in dit schilderij, maar ook in het latere werk ‘Seated Figure’ 
(ca. 1984). De bijzondere positie van de mensfiguur, met de benen over elkaar, is typisch voor zijn werk midden jaren tachtig. Bacon lijkt hier het menselijk lichaam welhaast een sculpturale kwaliteit mee te geven.

Leven van uitersten
Zijn carrière neemt al snel een vlucht en Bacon leeft een intrigerend leven van uitersten. Zelfs als zijn werk al voor astronomische bedragen wordt verkocht, blijft hij wonen en werken in een sober tweekamerappartement in Oost-Londen. De smalle, steile trap naar zijn woning bepaalt zijn hele carrière het maximale formaat van zijn doeken. Tegelijkertijd bezoekt hij decadente hotels, geniet hij luxe maaltijden en drinkt hij dure wijn. Grote tentoonstellingen in gerenommeerde musea en diners met welgestelde verzamelaars wisselen elkaar af met eenzame tochten naar duistere bars en anonieme gokgelegenheden. Zijn leven en kunst bewegen zich voortdurend tussen uitersten. Het maakt hem ongrijpbaar, net als zijn schilderijen.

Het werk van Francis Bacon maakt deel uit van de deelcollectie ‘Moderne kunst na 1960’.

‘Verlamd kind, Lopend op handen en voeten (naar Muybridge) is onderdeel van de collectie van het Gemeentemuseum. ‘Seated Figure’is – samen met nog enkele schilderijen van Bacon – in langdurige bruikleen via The Estate of Francis Bacon, London. Mede dankzij de bijzondere samenwerking met The Estate is er een permanente ‘Bacon-zaal’ in de tentoonstelling Ontdek het Moderne ingericht.