Expressionisme

Met kracht, expressie, felle kleuren en vaak een ruige penseelvoering richt  het expressionisme zich vooral op het zo direct mogelijk en onvervalst weergeven van emoties. In de collectie van het Gemeentemuseum Den Haag bevinden zich hoogtepunten als het Schilderij met witte vorm van Wassily Kandinsky, de vurige Csardasdanseressen van Kirchner en het onvolprezen, intieme portret van zijn vrouw Edith door Egon Schiele.

Nieuwe tijd

Aan het begin van de twintigste eeuw raakt Europa in een stroomversnelling. De technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen van de voorafgaande decennia spelen een steeds grotere maatschappelijke rol. De moderne tijd is aangebroken en kunstenaars streven naar nieuwe manieren om dit te verbeelden.

Op zoek naar oorspronkelijke en onvervalste uitdrukkingsmogelijkheden, vinden zij inspiratie in kindertekeningen en primitieve beeldvormen van volkeren uit Afrika en Oceanië. Oude schildertradities worden losgelaten en daarvoor in de plaats komt het werken vanuit gevoel met veelal felle kleuren. Het is niet langer noodzakelijk om een herkenbaar beeld van de werkelijkheid te geven; een gezicht kan ook groen zijn of een boom blauw. Deze opvatting legt de basis voor de moderne kunst in de twintigste eeuw.

Die Brücke & Der Blaue Reiter

In Duitsland ontwikkelt het expressionisme zich in het eerste decennium van de twintigste eeuw rond twee belangrijke centra: Die Brücke in Dresden met kunstenaars als Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Emil Nolde en Karl Schmidt Rottluff en Der Blaue Reiter in München met onder andere Wassily Kandinsky, Franz Marc, August Macke, Paul Klee en Heinrich Campendonk. Deze twee kunstenaarsgroepen tonen veel overeenkomsten, maar alleen de laatste brengt een abstracte schilderstijl voort – die van de Rus Wassily Kandinsky. Het Gemeentemuseum organiseerde in 2010 een grote tentoonstelling over Der Blaue Reiter en de voortrekkersrol van Kandinsky.

Expressionisme in het Gemeentemuseum Den Haag

Sinds de jaren twintig verzamelt het museum Duitse expressionistische grafiek. In 1928 wordt de collectie uitgebreid met het Portret van Edith van Egon Schiele, een hoogtepunt van het Oostenrijks expressionisme. Na de Tweede Wereldoorlog worden belangrijke schilderijen aangekocht, zoals de Csardasdanseressen (1908-1920) van Kirchner, Landschap in Dangast (1913) van Max Pechstein, Meisjes met strohoeden (1913) van August Macke, het Zelfportret van Heinrich Campendonck (1912) en de Vrouwenkop (circa 1911) van Alexej von Jawlensky. Deze schilderijen vormen samen met de werken van Emil Nolde, Paula Modersohn Becker, Karl Schmidt Rottluff en Wassily Kandinsky, de belangrijkste collectie Duits expressionisme in Nederland.
 

Objecten

[919 stukken]
  • Afbeelding van Compositie XVII - no. 15
    Afbeelding van Compositie XVII - no. 15

    Compositie XVII - no. 15

    Jacoba van Heemskerck [1876-1923]

    1891-1923 (werkzame periode, werk is ongedateerd)
    hoogte 41,3 cm breedte 55,2 cm
    houtsnede, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0515397
  • Afbeelding van 10918x1y148534
    Afbeelding van 10918x1y148534

    Kop van Jan Th. Toorop

    Leo Gestel [1881-1941]

    1896-1941 (werkzame periode, werk is ongedateerd)
    hoogte 84,0 cm breedte 72,2 cm
    crayon en inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0320449
  • Afbeelding van Compositie 6 - no. 14
    Afbeelding van Compositie 6 - no. 14

    Compositie 6 - no. 14

    Jacoba van Heemskerck [1876-1923]

    1915
    hoogte 32,3 cm breedte 50,6 cm
    houtsnede, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0515398
  • Afbeelding van 10918x1y14351
    Afbeelding van 10918x1y14351

    Compositie

    Jacoba van Heemskerck [1876-1923]

    1981-1923 (werkzame periode, werk is ongedateerd)
    hoogte 43,5 cm breedte 57,8 cm
    houtsnede, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0515400
  • Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 11
    Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 11

    Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 11

    August Gaul [1869-1921] (illustraties voorpagina en p. 3) August Lafontaine [1758-1831] (gedicht voorpagina) Erich Büttner [1889-1936] (illustratie p. 2) Gerhart Hauptmann [1862-1946] (gedicht p. 3) Max Beckmann [1884-1950] (illustratie p. 4) Paul Cassirer [1871-1926] (uitgever) Alfred Gold [1874-1958] (redactie) H.S. Hermann [onbekend] (drukker)

    Berlijn
    4 november 1914
    dichtgevouwen blad: hoogte 48,0 cm breedte 32,0 cm
    boekdruk en lithografie, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516197
  • Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 13
    Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 13

    Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 13

    Otto Hettner [1875-1931] (illustratie voorpagina) August Gaul [1869-1921] (illustratie p. 2) Gerhart Hauptmann [1862-1946] (gedicht p. 2) Max Beckmann [1884-1950] (illustratie p. 3) Rudolf Großmann [1882-1941] (illustratie p. 4) Paul Cassirer [1871-1926] (uitgever) Alfred Gold [1874-1958] (redactie) H.S. Hermann [onbekend] (drukker)

    Berlijn
    18 november 1914
    dichtgevouwen blad: hoogte 48,0 cm breedte 32,0 cm
    boekdruk en lithografie, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516199
  • Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 25
    Afbeelding van Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 25

    Kriegszeit - Künstlerflugblätter nr. 25

    Wilhelm Trübner [1851-1917] (illustratie voorpagina) Georg Kolbe [1877-1947] (illustratie p.2) Georg Herwegh [1817-1875] (gedicht p.2) Ulrich Hübner [1872-1932] (illustratie p.3) Ari Kampf [1894- 1955] (illustratie p.4) Paul Cassirer [1871-1926] (uitgever) Alfred Gold [1874-1958] (redactie) H.S. Hermann [onbekend] (drukker)

    Berlijn
    3 februari 1915
    hoogte 48,0 cm breedte (dichtgevouwen) 32,0 cm 480 x 320 mm (blad; dichtgevouwen)
    lithografie en boekdruk, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516210
  • Afbeelding van 10918x1y6371
    Afbeelding van 10918x1y6371

    Stad in heuvelachtig landschap

    Leo Gestel [1881-1941]

    1896-1941 (werkzame periode, werk is ongedateerd)
    hoogte 18,0 cm breedte 22,7 cm
    lithografie, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0435872
  • Afbeelding van Selbstbildnis (uit de map Gesichter, no. 1)
    Afbeelding van Selbstbildnis (uit de map Gesichter, no. 1)

    Selbstbildnis (uit de map Gesichter, no. 1)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1917
    hoogte 27,6 cm breedte 25,7 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516148
  • Afbeelding van Familienszene (uit de map Gesichter, no. 2)
    Afbeelding van Familienszene (uit de map Gesichter, no. 2)

    Familienszene (uit de map Gesichter, no. 2)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 30,7 cm breedte 26,0 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516149
  • Afbeelding van Irrenhaus (uit de map Gesichter, no. 3)
    Afbeelding van Irrenhaus (uit de map Gesichter, no. 3)

    Irrenhaus (uit de map Gesichter, no. 3)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 26,0 cm breedte 30,8 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516150
  • Afbeelding van Liebespaar (uit de map Gesichter, no. 4)
    Afbeelding van Liebespaar (uit de map Gesichter, no. 4)

    Liebespaar (uit de map Gesichter, no. 4)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1916
    hoogte 23,9 cm breedte 29,9 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516151
  • Afbeelding van Bordellszene (uit de map Gesichter, no. 5)
    Afbeelding van Bordellszene (uit de map Gesichter, no. 5)

    Bordellszene (uit de map Gesichter, no. 5)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 21,7 cm breedte 26,0 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516152
  • Afbeelding van Mailandschaft (uit de map Gesichter, no. 6)
    Afbeelding van Mailandschaft (uit de map Gesichter, no. 6)

    Mailandschaft (uit de map Gesichter, no. 6)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 25,8 cm breedte 29,8 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516153
  • Afbeelding van Das Gähnen (uit de map Gesichter, no. 7)
    Afbeelding van Das Gähnen (uit de map Gesichter, no. 7)

    Das Gähnen (uit de map Gesichter, no. 7)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 30,7 cm breedte 25,9 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516164
  • Afbeelding van Mitternacht (uit de map Gesichter, no. 8)
    Afbeelding van Mitternacht (uit de map Gesichter, no. 8)

    Mitternacht (uit de map Gesichter, no. 8)

    Max Beckmann [1884-1950]

    1918
    hoogte 13,0 cm breedte 18,0 cm
    drogenaald, inkt op papier
    Gemeentemuseum Den Haag: 0516163

Pagina's