Toorop in Wenen: Inspiratie voor Klimt

Images for this exhibition

  • Jan Toorop, Aurore, 1892, 66 x 52, 2 cm, Zwart krijt, potlood en pastel, Collectie Museum Boijmans

Afgelopen op 07-01-2007

Gustav Klimt raakte rond 1900 erg geïnspireerd door het werk van Jan Toorop. Het Gemeentemuseum is, dankzij de unieke en nauwe samenwerking met het Albertina-Museum in Wenen, in staat voor het eerst het werk van Toorop tegenover dat van Klimt te plaatsen en de essentiële rol van Toorop toe te lichten. Ook de aantoonbare invloed van George Minne en Fernand Khnopff op Klimt worden bij deze analyse betrokken.

Slaoliestijl

Dat Jan Toorop invloed heeft gehad op zijn beroemde Weense tijdgenoot, Gustav Klimt, is al langer bekend. Jarenlang onderzoek door gastconservator Marian Bisanz-Prakken, Klimt-expert van het Albertina-Museum, wijst echter uit dat Toorop zelfs als één van de belangrijkste factoren voor de ontplooiing van de “moderne” Klimt moet worden beschouwd. Jan Toorop exposeert rond de eeuwwisseling als één van de weinige Nederlanders tweemaal in de Weense Secession. Daar neemt Gustav Klimt kennis van zijn werk en is met name onder de indruk van diens lijnenkunst, ook wel bekend als de ‘slaoliestijl’. Klimt zelf was net op dat moment samen met andere jonge kunstenaars van zijn generatie bezig de Weense kunst open te breken en het contact te zoeken met de internationale ontwikkelingen. In zijn tekeningen en schilderijen is stap voor stap te zien hoe Klimt de betekenisvolle lijn gaat gebruiken, die leidt tot het Beethovenfries in 1902 en daarna tot de hoofdwerken van de beroemde Gouden Periode.

Sphinx

Van diepgaande en blijvende betekenis voor Klimt is Toorop’s grote tekening De Sphinx, thans een van de topstukken van het Gemeentemuseum en de directe aanleiding voor deze tentoonstelling, en Toorop’s lineair-symbolistische hoofdwerk De drie Bruiden. Het hoogtepunt van de Toorop-Kult in Wenen is de presentatie van een groep werken in een speciaal aan Toorop gewijde ruimte op de twaalfde Secession (1901/02). Het diepst is Klimt onder de indruk van het lineair-symbolistische werk van Toorop uit de 1890er jaren, met zelden bij elkaar getoonde werken als Fatalisme, Tuin der Weëen en Les Rodeurs.
Het is precies deze presentatie van Toorop in Wenen die doorslaggevend wordt voor de ontwikkeling van Klimt. Ook Klimt gaat gebruik maken van de mogelijkheden van strak georkestreerde lijnenbundels in een symbolistische beeldtaal waarin de lijn een nieuwe, betekenis-producerende rol krijgt. De door Toorop geïnspireerde lijnenkunst manifesteert zich vooral in het Beethovenfries en in de tekeningen van Klimt, waarin hij de nieuw gevonden beeldtaal verder ontwikkelt tot prachtige schilderijen en doordringende portretten. Zelfs in het werk na de Gouden Periode (1903/04 – 1909) blijft Klimt in formules en concrete motieven verwijzen naar het voorbeeld dat hij bij Toorop rond de eeuwwisseling aangetroffen heeft.

Fernand Khnopff en George Minne

De tentoonstelling belicht ook de aan de invloed van Toorop voorafgaande, overweldigende indruk die het werk van de Belgische symbolist Fernand Khnopff op Klimt maakte. Daarnaast waren ook de ascetisch magere, ‘gotisch’ gestileerde figuren van de Belgische beeldhouwer George Minne van doorslaggevend belang. Met zijn Fontein van de Geknielden maakt Minne grote furore in de Secession. Door de pro-secessionistische kunstcritici worden Toorop en Minne als grote verkondigers van een nieuwe, op de toekomst gerichte „Stilkunst“ gehuldigd.

Publicatie

Bij de tentoonstelling verschijnt een publicatie, met bijdragen van Marian Bisanz-Prakken, Klimt-expert van het Albertina Museum in Wenen en Gerard van Wezel, Toorop-kenner bij uitstek. Het boek is verkrijgbaar in de museumwinkel en via de online museumshop.

Bouwfonds

De tentoonstelling is mogelijk gemaakt door Bouwfonds, dat in het Gemeentemuseum tegelijkertijd topstukken uit haar collectie toont onder de titel Room with a View.