Helene Schjerfbeck

Images for this exhibition

  • Helene Schjerfbeck

Het geheim van Finland
Afgelopen op 02-09-2007

‘Stel je het leven van Frida Kahlo verbonden me de blik van Edvard Munch voor en je begint de omvang van dit oeuvre te begrijpen’ (The Independent, Londen, ‘03) 
 

In 2007 presenteerde het Gemeentemuseum de eerste niet-Scandinavische overzichtstentoonstelling van Helene Schjerfbeck (1862 – 1946): Finlands nationale heldin. Fijngevoelige landschappen, stillevens en indringende (zelf-)portretten getuigen van een uniek en voortreffelijk modern kunstenaarschap. Te zien was dat Schjerfbeck een hoogst individuele ontwikkeling doormaakt: van melancholisch, laat 19e-eeuws academisch realisme tot een zeer persoonlijk stijl, waarin de wortels van het expressionisme en de abstractie te herkennen zijn.


Wanneer Schjerfbeck elf jaar oud is, begint ze aan de tekenschool van ‘the Finnish Art Society’. Thuis krijgt ze als vrouw weinig financiële dan wel emotionele steun voor haar ambities haar leven aan de kunst te wijden. Omdat ze één van haar docenten weet te overtuigen haar financieel te steunen, ziet ze haar kans schoon en gaat in 1877 naar een privé-academie waar de Franse olieverfschildertechnieken worden onderwezen. Al op jonge leeftijd heeft Schjerfbeck succes en krijgt ze erkenning. Een studie in Parijs stelt haar in de gelegenheid het werk van Impressionisten als Eduard Manet en Berthe Morisot te ontdekken. Schjerfbeck maakt verder reizen naar Florence, St.Petersburg, Wenen en Groot-Brittannië. 

Erkenning

Op de Exposition universelle in Parijs in 1889 wordt de dan 27-jarige kunstenares beloond met de bronzen medaille voor het schilderij ‘Le Convalescent’, dat impressionistische invloeden ademt. Dan al is er sprake van een zeer eigen artistieke identiteit, een meer internationaal georiënteerde dan iemand als Akseli Gallen-Kallela die zich concentreerde op de afbeelding van typisch Finse scènes. Gekweld door gezondheidsproblemen ziet Schjerfbeck zich op 28-jarige leeftijd genoodzaakt definitief terug te keren naar Finland, waar ze bij haar moeder in Hyvinkää, een geïsoleerd gelegen district, intrekt. Huiselijke scènes, waarin lezende of bordurende vrouwen of kinderen de hoofdrol spelen, staan in deze periode centraal. Door meer en meer details weg te laten, bereikt ze een steeds grotere diepte in het schilderen en nadert ze een abstractie waarmee ze haar tijd ver vooruit is. Na tijdelijk in de luwte gewerkt te hebben, beleeft Schjerfbeck haar tweede doorbraak in 1917 met haar eerste solotentoonstelling bij de kunsthandelaar Gösta Stenman in Helsinki. 

Ontluisterende eerlijkheid

Naast vroege werken zijn hier ook recente schilderijen te zien die net als bij haar voorgangers als Vincent van Gogh en Paul Gauguin, duidelijk geïnspireerd zijn op de Japanse Meesters. Haar hele carrière maakt Schjerfbeck zelfportretten. Hoe ouder ze wordt, hoe geïsoleerder ze raakt; het enige model dat nog gemakkelijk voor handen is, is ze zelf. Haar latere portretten geven dan ook blijk van een confronterende zelfanalyse. In de periode 1939 - 1945, de laatste jaren voor haar dood, maakt ze haar meest indrukwekkende serie portretten, waarin ze met ontluisterende eerlijkheid haar eigen lichamelijke aftakeling heeft vastgelegd. Haar gezichtstrekken raken steeds meer uitgehold totdat er slechts een schim van een doodshoofd overblijft. Deze compromisloze portretserie heeft een zeer indringend karakter. 

Reizende tentoonstelling

De tentoonstelling zal na de presentatie in het Gemeentemuseum doorreizen naar het Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris. Scherfbeck was in 2005 al vertegenwoordigd met twee portretten in de tentoonstelling ‘Finse kunst rond 1900’ in het Gemeentemuseum Den Haag.