Vliegen zonder vleugels

Laura Stamps
20-02-2013

Van de week zag ik het weer gebeuren toen ik de hal van het museum binnenliep. Naast Klapperschroef Rugzak met Vliegenier, Batopillo van de Belgische kunstenaar Panamarenko stond een kleine jongen die zijn armen uitstak, op een been ging staan en naar de hemel reikte.

Kunnen vliegen is een droom, een ultieme uiting van vrijheidsdrang. Batopilo is de belichaming van dit misschien wel universele verlangen. Het zijn niet zozeer de vleugels die intrigeren; het zit hem vooral in de manier waarop de vliegenier naar voren helt en hoe zijn linkergymp nog net de aardbodem raakt. Je zou eigenlijk verwachten dat dit sculptuur om zou vallen, maar dat doet het toch niet. Waar wij als volwassen bezoekers niet anders kunnen dan met beide voeten op de grond staan, tart Batopillo op zijn sokkel de wetten van de zwaartekracht.

HOMO UNIVERSALIS

Het vliegen heeft altijd al een magische aantrekkingskracht gehad op kunstenaars. Zo ontwikkelde de omstreeks 1450 geboren Italiaanse Leonardo da Vinci tal van ingenieuze machines  waarmee een mens zou kunnen vliegen. In zijn tijd bestond de grens tussen kunst en wetenschap nog niet echt. Da Vinci was een zogenaamde Uomo universalis: én uitvinder én ingenieur én kunstenaar én architect én schrijver én filosoof. Panamarenko flirt duidelijk met deze brede invulling van het kunstenaarschap en geeft er een eigen draai aan. Hij is een ongekend creatieve en humorvolle onderzoeker naar ongrijpbare zaken als het heelal en de aerodynamica, maar dit levert bij hem geen high-tech apparaten op. Zijn oeuvre bestaat uit niet of halfwerkende machines die eruit zien alsof ze ontsproten zijn uit een kinderfantasie. Permanente vooruitgang verbeeldt als een naïef streven?

ICARUS

Onwillekeurig laat Panamarenko’s vliegenier het mythologische verhaal van Daedalus en  Icarus herleven. Het verhaal waarin vader en zoon op het Griekse eiland Kreta gevangen worden gehouden omdat  Daedalus, als architect,  als enige het geheim van het labyrinth kent waarin het stierachtige monster de Minotaurus gevangen wordt gehouden. Daedalus bouwt vleugels van hout, veren en was, waarmee hij samen met zijn zoon van het eiland kan ontsnappen. Hij waarschuwt Icarus niet te dicht bij de zon te vliegen omdat de was dan smelt, maar ook niet te laag omdat de vleugels dan te zwaar worden van het zeewater. In zijn jeugdige enthousiasme vliegt Icarus al snel te dicht bij de zon, waardoor zijn vleugels uit elkaar vallen, hij in het zeewater terechtkomt en verdrinkt.

BALANS

Batopillo is gebaseerd op een soortgelijk kwetsbaar evenwicht. In tegenstelling tot Icarus blijft de vliegenier op de punt van zijn schoen wel in balans. Maar voor hoe lang? Als de mythe van Deadalus en Icarus ons een ding geleerd heeft is het wel dat hoogmoed voor de val komt. Die ‘val’ hing Panamarenko zelf ook boven het hoofd toen hij van dit origineel, dat hij maakte van een modepop en militaire kleding, een bronzen afgietsel wilde maken. Het bleek nog niet gemakkelijk om het gewicht van dit zware materiaal gelijk te kunnen verdelen. Onder andere in het centrum van het Vlaamse Hasselt is te zien dat het uiteindelijk toch gelukt is.

PANAMARENKO

Deze bijzondere kunstenaars heeft eigenlijk een hele normale naam; Henri van Herreweghe. In het begin van zijn carrière raakte hij zo in de ban van het vliegen, dat hij besloot zijn naam in Panamarenko te veranderen: een samentrekking van de woorden Pan American Airlines and Company, maar ook de naam van een Russische Generaal ten tijde van de Koude Oorlog. De gevleugelde Batopillo in legertenue als zelfportret van de kunstenaar die streeft naar het hogere, maar toch altijd met een been op de aarde blijft? Een ding is zeker Panamarenko is altijd die nieuwsgierige kleine jongen gebleven die onlangs mijn aandacht trok in de hal van het museum.

Op 17 januari jongstleden werd na zeven jaar onderzoek en restauratie het voormalige woonhuis en atelier van Panamarenko op de Antwerpse Biekorfstraat 2 geopend. Voor meer informatie zie www.panamarenko.be