Francis Bacon - Het beest in de mens

Francis Bacon, Paralytic Child Walking on All Fours (from Muybridge) [Verlamd kind, lopend op handen en voeten (naar Muybridge)], 1961
Laura Stamps
14-11-2013

Is het een mens of is het een dier? In Paralytic Child Walking on All Fours (After Muybridge) uit 1961 van Francis Bacon (1909 – 1992) is een naakt lichaam te zien dat op handen en voeten zijn weg zoekt in een kale omgeving. Het is – zo blijkt uit de titel – een portret van een gehandicapt kind. Een kind dat nooit in staat zal zijn om op twee benen te staan, maar op impulsen toch een manier vindt om zich zo snel mogelijk voort te bewegen. Maar waarheen leidt zijn weg? Zijn donkere omgeving biedt geen perspectief. Het enige wat er te onderscheiden is, is een deel van een spieraam zonder doek. Een manier om aan te geven dat hij binnen zijn beperkingen zijn eigen wereld vorm zal moeten geven? En wat te denken van het koordje dat bij de ladder hangt? Bedoelt Bacon daarmee te zeggen dat de enige richting die we op bewegen die van de dood is?  Een ruk aan het koordje en het licht is voor altijd uit?

Het zou me niets verbazen.

Zaal met werken van Francis Bacon in Gemeentemuseum Den Haag

Potentiёle karkassen

Bacon heeft zijn blik op de mensheid nooit onder stoelen of banken gestoken:  ‘Nou ja, we zijn vlees natuurlijk, we zijn potentiële karkassen. Als ik een slagerij binnenloop, vind ik het altijd verrassend dat ik daar niet hang in plaats van dat beest’. Hij ziet de mens als een dier dat op impulsen leeft.  In zijn wereld is zelfs geen sprake meer van iets tussen hemel en aarde. Hij ziet de wereld als een goddeloze plek, waarin elk van ons er helemaal alleen voor staat. Dit betekent niet dat Bacon het leven als betekenisloos ziet. De mens moet het alleen zelf aan zijn leven zien te geven. En dat is niet gemakkelijk. Voor elk individu houdt dat namelijk iets anders in. Het is iets wat je niet van iemand anders kunt afkijken, maar wat je met vallen en opstaan moet leren.

Dun laagje beschaving

De fotografie, zowel uit boeken, kranten en tijdschriften, geldt als een belangrijk vertrekpunt voor Bacons schilderijen. Hij heeft eens gezegd dat hij de emoties wil schilderen die achter het fotografisch beeld schuil gaan. Het laagje beschaving af wil krabben van het beeld dat we van onszelf neerzetten in de buitenwereld. Als uitgangspunt voor Paralytic Child Walking on All Fours gebruikt hij een foto van de Engelse fotograaf Eadweard Muybridge (1830 -1904) afkomstig uit een van de reeksen waarin hij de beweging van mens en dier heeft vastgelegd. De invloed van Muybridges’ foto’s  op Bacons oeuvre reikt echter veel verder dan alleen dit ene schilderij.

De subjectieve werkelijkheid

Doordat Bacon Muybridge’s series uitgebreid bestudeert, krijgt hij de bewegingen van het menselijk lichaam als het ware ‘in de vingers’. Wanneer Bacon verf op het doek uitsmeert met borstels of lappen, slaagt hij er dan ook in zijn figuren tot levensechte gestalten te vervormen. Zijn portretten krijgen zo het effect van de ‘bewogen’ foto, waarin een opeenvolging van momenten in een enkel beeld besloten is. Bacons werk laat ons ook op deze manier zien dat het onmogelijk is ‘het leven’ vanuit één enkel gezichtspunt vast te leggen. In een wereld waar we onze eigen leefregels moeten opstellen is de werkelijkheid een totaal subjectieve aangelegenheid geworden.

Raak erin verstrikt of doe er je voordeel mee. Aan jou de keus!

Deze tekst is gebaseerd op een passage uit het essay ‘Wat bezielt ons’ dat verschenen is in de publicatie ‘De anatomische les – van Rembrandt tot Damien Hirst’ (Uitgeverij Thoth, softcover € 19,95 en hardcover € 24,95) behorende bij de gelijknamige tentoonstelling. De catalogus is verkrijgbaar in de museumshop van het Gemeentemuseum Den Haag.