Berlinde De Bruyckere - Pick up the pieces

Berlinde De Bruyckere, Into One-Another II To P.P.P, 2010.
Laura Stamps
03-01-2014

we kijken niet als de ziel het lichaam verlaat maar versluieren onze ogen achter tranen of bedekken ze met onze handen. We kijken niet naar littekens, wat plekken zijn waar de ziel uit alle macht geprobeerd heeft naar buiten te komen, maar is teruggeduwd, opgesloten, ingenaaid (…).’

J.M. Coetzee in ‘IJzertijd’, 2003

Waar wij liever wegkijken, daar richt de Vlaamse kunstenares Berlinde De Bruyckere (Gent, 1964), die dit jaar België vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië, juist haar blik op. De hierboven geciteerde Zuid-Afrikaanse auteur en Nobelprijswinnaar voor de literatuur J.M. Coetzee is dan ook een zielsverwant met wie ze al jaren een artistieke vriendschap onderhoudt. Voor haar installatie ‘Kreupelhout’ in het Belgische paviljoen werkte ze zelfs met hem samen. Hij trad niet op als curator, maar fungeerde als inspirator door een tekst te produceren die de installatie vergezelt. Volgens De Bruyckere zit in al haar werk echter subtiel zijn woord. In al haar sculpturen zoekt ze naar manieren om ons te laten kijken naar datgene wat we liever verdringen, maar onvermijdelijk is.

Een heilige in hout

De indrukwekkende installatie ‘Kreupelhout’ is gemaakt op basis van afgietsels van knoestige boomstammen, die menselijk aan doen. En dat is geen toeval. De Bruyckere heeft voor dit werk onderzoek gedaan naar de Heilige Sint Sebastiaan, die vasthield aan het christendom in een omgeving die daar fel tegen gekant was. Geen andere heilige werd meer vereerd en afgebeeld in Venetië. Hij werd gemarteld, doorzeefd met pijlen, maar gaf geen krimp en hield zich koppig aan zijn ideeën vast. De Bruyckere’s interesse in deze Heilige betreft zijn mentale kracht. Toen ze de boom zag waar ze ‘Kreupelhout’ uiteindelijk op baseerde, herkende zij het gemartelde lichaam van Sint Sebastiaan erin. Beschadigd maar toch krachtig.

Into One –Another II To P.P.P.

De ouders van De Bruyckere hadden het druk met hun slagerij, De Bruyckere ging op haar vijfde al naar een Internaat waar ze werd opgeleid door de nonnen. De katholieke beeldtaal is er daar ingesleten, zou je kunnen zeggen. Het sculptuur Into One –Another II To P.P.P. (2010) in de collectie van het Gemeentemuseum is niet voor niets opgedragen aan de Italiaanse cinéast Pier Paolo Pasolini (1922 – 1975). Net als hem laat De Bruyckere zich beïnvloeden door katholieke rituelen, Europese literatuur, renaissance schilderkunst en de politieke gebeurtenissen van zijn tijd. Het gaat haar niet letterlijk om het geloof, maar om de symbolen die de katholieke religie aanreikt om met het leven om te gaan. In een klassieke vitrinekast is een sterk gereduceerd lijf te zien dat op de knieën ligt en waarin nog wel voeten, dijbenen en schouders waar te nemen zijn, maar waarbij het hoofd en de armen ontbreken. Of zijn het twee verschillende lichamen die in elkaar over zijn gevloeid? De Bruyckere gebruikt weliswaar afgietsels van echte mensen voor haar sculpturen, maar in fragmenten. Haar modellen zijn vaak dansers, die in haar atelier springen, ronddraaien en zich uitstrekken. Wanneer ze in hun bewegingen de juiste expressie herkent, maakt ze in delen een gipsen mal van die houding. Fragmenten die ze in het uiteindelijke wassen beeld weer samenbrengt.

Aan elkaar genaaid

De afgietsels zijn zichtbaar aan elkaar gehecht; je herkent de naden. Dit is duidelijk geen onaangestast lichaam, maar een dat zo goed en kwaad als het ging weer in elkaar is gezet, na ooit totaal uit elkaar te zijn gevallen. Dankzij een speciale verftechniek geeft De Bruyckere de was de uitstraling van een bleke huid waar de aders en het vlees door heen schemeren. Het vlees heeft duidelijk aan aantal rode plekken, waardoor de indruk van een gemarteld lijf gewekt wordt. De Bruyckere brengt met Into One –Another II To P.P.P. zo het gemartelde en gekruisigde lichaam van Jezus Christus in herinnering. Geofferd voor onze zonden en daarna herrezen uit de dood. Een associatie die nog eens versterkt wordt door de verwijzing naar Paolo Pasolini. Zijn beroemde film uit 1964 Il Vangelo secondo Matteo beschrijft het leven van Jezus zoals dat is opgetekend in het evangelie van Mattheüs. De atheïstische Pasolini zet Jezus niet heroïsch neer, maar juist heel down to earth. Het menselijke aspect staat voorop, waardoor het evangelie vooral een verhaal van hoop blijkt. Je kunt altijd opnieuw beginnen. Just pick up the pieces.

Deze tekst is gebaseerd op een passage uit het essay ‘Wat bezielt ons’ dat verschenen is in de publicatie ‘De anatomische les – van Rembrandt tot Damien Hirst’ (Uitgeverij Thoth, softcover € 19,95 en hardcover € 24,95) behorende bij de gelijknamige tentoonstelling. De catalogus is verkrijgbaar in de museumshop van het Gemeentemuseum Den Haag.

Met dank aan Irene Brouwer